Δον Τζιοβάνι - οι παραφράσεις κοντσέρτου του Φραντς Λίστ

17 June 2006
14,352
Liszt.jpg


Οι πιανιστικές μεταγραφές του Φράντς Λίστ είναι ένα μάθημα Ιστορίας πάνω στο συλλογικό γούστο του 19ου αιώνα. Ο Λίστ είχε ένα απίστευτο ρεπερτόριο από τη μουσική όλων όσοι είχαν προηγηθεί απ αυτόν μεταγραμένο για σόλο πιάνο. Τον φαντάζεσαι, τον αθεόφοβο, να παίζει στο πιάνο αυτή τη μουσική και σε πιάνει δέος. Από λαϊκά τραγουδάκια μέχρι ολόκληρες Συμφωνίες και Φαντασίες από Οπερες. Τις Συμφωνίες τις μετέγραφε συνήθως χωρίς συντομεύσεις, ολόκληρες, νότα προς νότα. Από τις Οπερες διάλεγε τις πιό δημοφιλείς άριες και σκοπούς που τα διασκεύαζε σε εκδοχές-βιτρίνας από άποψη πιανιστικής δεξιοτεχνίας. Αυτές οι Οπερετικές Φαντασίες ήταν και ανάμεσα στις πιό δημοφιλείς στιγμές για το κοινό και σήμερα θεωρούνται περίπου ‘μπάσταρδο’ είδος: εκλαϊκευμένο, ‘εύκολο’ και δημαγωγικό, Ποπ-ξεφτίλα της εποχής, κάτι σαν Πώλ Μωριά ή Μαντοβάνι που ‘σιδερώνει’ κάθε όμορφη μελωδία που κυκλοφορεί γύρω του και τη σερβίρει καρυκευμένη με απίστευτη πιανιστική βιρτουοζιτέ. Ενας ακροβάτης τσιρκολάνος του κλαβιέ και σαν συνθέτης περίπου κίβδηλος και κλέφτης. Πρίν βέβαια τον κρίνει κανείς τόσο αυστηρά θα πρέπει να σκεφθεί ότι οι άνθρωποι τότε δεν είχαν ραδιόφωνα ή γραμμόφωνα και βέβαια δεν είχαν ίχνος από την ευκολία πρόσβασης που έχουν Σήμερα σε τόσο πολύ ρεπερτόριο. Οι συναυλίες συνήθως γίνονταν σε σαλόνια για πολύ περιορισμένο και εύπορο κοινό και οι μουσικές ταξίδευαν περίπου ‘στόμα με στόμα’. Αλλά η ρετσινιά παραμένει και έχει βάση: στις 9 από τις 10 περιπτώσεις, αυτές οι μεταγραφές για πιάνο είναι ‘εύκολες’ και φτηνιάρικες, συνήθως μερικά μέτρα από την Εισαγωγή και μερικές από τις πιό ωραίες άριες, γεφυρωμένες με συγκλονιστική πιανιστική που σε αφήνει άφωνο και ...πέραν τούτου ουδέν. Οι εξαιρέσεις λίγες αλλά αστραφτερές: οι μεταγραφές για τους ‘Ουγενότους’ (Meyerbeer), τη ‘Νόρμα’ (Bellini) και τον ‘Ντον Τζιοβάνι’ του Μozart. Είναι εκεί που ο Λίστ δεν μετέγραψε απλά τις μελωδίες σε κάτι σαν ποτ-πουρί από επιτυχίες αλλά κατάφερε να συλλάβει ολόκληρη τη δραματική αίσθηση κάθε μιάς από τις 3 Οπερες σε όλη της την έκταση: εκεί που τα μέρη αντιπαρατίθενται και μοιάζουν να παίρνουν μια καινούργια σημασία χωρίς όμως να χάνεις ούτε λεπτό την επαφή με το αυθεντικό.
Οι ‘Αναμνήσεις από το Ντον Τζιοβάνι’ είναι η γιορτή του ηδονισμού μέσα από μια εκρηκτική επίδειξη δεξιοτεχνίας. Μπορεί η Οπερα να ήταν politically correct και σύμφωνη με την καθεστηκυία ηθική της εποχής –ο διαφθορέας πάει στην Κόλαση- αλλά στις παραφράσεις του Λίστ ο ...εκμαυλιστής μοιάζει να θριαμβεύει. Οι μελωδίες μπορεί να είναι του Μότσαρτ αλλά το έργο δίκαια θεωρείται από τα πιό προσωπικά που έγραψε ποτέ ο Λίστ. Τεχνικά είναι μνημείο πιανιστικής, ‘τα μυαλά στα κάγκελα’, η δεξιοτεχνία σαν αναπαράσταση της Σεξουαλικής επικυριαρχίας - η εκτελεστική δεινότητα είναι πριάπεια, στα όρια, περίπου, της ασέλγειας: ο Λίστ είχε μια διεθνή ‘κακή’ φήμη σαν καρδιοκατακτητής (οι πιο παληοί σίγουρα θυμούνται και το φιλμ ‘Λιστομανία’ του Κεν Ράσελ) - μπορεί κανείς να τον φαντασθεί να παίζει το κομμάτι με έντονη αυτοβιογραφική φόρτιση. Αλλά οι άριες μεταμορφώνονται εδώ σε ολόκληρες Συμφωνίες για το πιάνο με φοβερή ενόραση και δύναμη. ‘Πρέπει κανείς να μάθει απ έξω κι ανακατωτά ολόκληρη την Οπερα κι αμέσως μετά να την ξεχάσει!’ έλεγε ο Bernard Shaw. Οι παραλλαγές δείχνουν συμβατικές αλλά 70 χρόνια μετά οι μουσικολόγοι συμφώνησαν ότι ‘αρμονικά ήταν πολύ μπροστά από την εποχή τους και προέλεγαν τον Ρίχαρντ Στράους του Der Rosenkavalier’. Οι χρωματικές επινοήσεις και τα ασύλληπτα ηχοχρώματα, τα νεωτεριστικά πιανιστικά εφφέ, ξεπερνούν ακόμα και τους σύγχρονους ‘ηλεκτρονικούς’ καινοτόμους κατά κάποια έτη φωτός. Η ένταση είναι απαράμιλλη. Ο Λίστ θεωρείται ο ακρογωνιαίος λίθος της Ρώσσικης πιανιστικής Σχολής: η ώρες ώρες αβησσαλέα εξωστρέφεια πάνω απ όλα, το αίμα που βράζει. Στον αντίποδα της Γερμανικής αυστηρότητας.

Υπάρχουν βασικά δύο σύγχρονες Σχολές ερμηνείας του Liszt. Οι ιδιοσυγκρασιακοί και θερμόαιμοι, με την έμφαση στο ταμπεραμέντο, αυτοί που παίζουν με αστραφτερή δεξιοτεχνία, με μεγάλα αποθέματα ενέργειας και ποίησης, πιστοί στην παρτιτούρα μέχρι κεραίας. Και οι άλλοι που είναι περισσότερο ‘ρητορικοί’, που τον ερμηνεύουν φιλολογικά και όχι κατά λέξη, που παρουσιάζουν ένα Λιστ ευγενή, υψηλόφρονα, στοχαστικό, με την έμφαση κύρια στο βάθος, την εμβρίθεια, τη συναισθηματική ένταση. Χοντρικά, οι πρώτοι διαπρέπουν στα έργα της νεότητας του συνθέτη: τις Ραψωδίες, τις Σπουδές Υπερβατικής δεξιοτεχνίας, τη Σονάτα, τη φρενίτιδα του Grand Galop Chromatic, το Mephisto waltz, τις Σπουδές Κοντσέρτου ή τις μεταγραφές του Μπάχ. Οι δεύτεροι είναι στο στοιχείο τους στα έργα της ωριμότητας: στον ύστερο αναχωρητή, τον φιλόσοφο και Ποιητή Λίστ, εκεί που ακούς απόηχους του Debussy και την προαναγγελία του 20ο Αιώνα. Ο Cziffra και οι Ρώσσοι (Moiseiwitsch, Cherkassky, Magaloff) είναι τα καλύτερα παραδείγματα από τους πρώτους - με μία δεξιοτεχνία που βγάζει σπίθες και θαμπώνει, που φέρνει στο νού τα σφοδρά πάθη της μουσικής των τσιγγάνων, γεμάτη ορμητικά ξεσπάσματα και μελοδραματικά rubati. Ο Alfred Brendel και ο Claudio Arrau είναι οι πιο χαρακτηριστικοί πρόσφατοι εκπρόσωποι από τους δεύτερους. Ο Jorge Bolet ήταν κάπου στο ενδιάμεσο των δύο κόσμων. Στο διπλό άλμπουμ της Decca Liszt: Liebestraum - Favourite Piano Works (444 851-2) τον ακούει κανείς στο αποκορύφωμά του, ηχογραφήσεις που έκανε από το 1979 μέχρι το 1986. Ενα από τα καλύτερα Ρεσιτάλ Λίστ που κυκλοφορούν τα τελευταία χρόνια.
Θα έλεγα εδώ να μη φοβάστε αυτούς τους παληούς μάστορες της Τέχνης του πιάνου. Σήμερα έχουμε καλύτερους πιανίστες αλλά η Τέχνη παραδόξως δείχνει να λιγοστεύει: οι παληοί δεν ήταν τόσο τέλειοι τεχνικά, ήταν πιό χαλαροί και μποέμ κι έπαιρναν του κόσμου τις ελευθερίες με την παρτιτούρα. Οι παληοί όμως Τραγουδούσαν. Σήμερα ακούς πιανιστικά νευρόσπαστα.
 
Κωστας Λυμπεροπουλος said:
Μπορεί η Οπερα να ήταν politically correct και σύμφωνη με την καθεστηκυία ηθική της εποχής –ο διαφθορέας πάει στην Κόλαση- αλλά στις παραφράσεις του Λίστ ο ...εκμαυλιστής μοιάζει να θριαμβεύει.

Στο 'χα γράψει τότε, το επαναλαμβάνω και τώρα:

Καλέ μου Κώστα, η όπερα κάθε άλλο παρά politically correct ήταν. Και πως θα μπορούσε άλλωστε, όταν την έγραψε ο Μότσαρτ σε λιμπρέττο Ντα Πόντε. Από την μια μεριά ο ηδονιστής μεγαλοφυής πιτσιρικάς, και από την άλλη ο έκφυλος ιερωμένος, για τον οποίο ο Λιάβας σε έναν παλιό Ήχο είχε γράψει ότι ήταν ταυτόχρονα και ιδιοκτήτης οίκου ανοχής! :D Ευτυχώς δε ζει τώρα, γιατί δε θα γλύτωνε από την αυτοκάθαρση του Χριστόδουλου! :D

Κάτω από το πολύ λεπτό επίχρισμα του ηθικοπλαστικού τέλους κρύβεται η φωτιά του ανατρεπτικού ηδονισμού! Την πιο φλογερή και αισθησιακή μουσική ο Μότσαρτ τη φύλαξε για τους πιο 'άτακτους'. Τον Ντον Τζιοβάννι, το Λεπορέλλο, ακόμη και την άτακτη Τσερλίνα που τραγουδά ύπουλα και όλο π...τανιά στον αφελή Μαζέτο, χτύπα με, χτύπα με ωραίε Μαζέτο... ενώ ήταν έτοιμη να του φορέσει το κέρατο και ο δύστυχος τη γλύτωσε γιατί μπουκάραν άλλοι! :p

Για τους άλλους έγραψε επίσημη και 'άκαμπτη' μουσική, πιστή στο ύφος της opera seria. Μόνο η Ντόνα Ελβίρα γλυτώνει, με μουσική γεμάτη πάθος και τσαμπουκά! :D

Το δε λιμπρέττο τα λέει όλα. Viva la liberta στην εικοστή δεύτερη σκηνή της πρώτης πράξης, στο σπίτι του Ντον Τζιοβάννι, με τους καλεσμένους να διασκεδάζουν και τον οικοδεσπότη να διαλαλεί ότι το σπίτι του είναι ανοικτό σε όλους! ;)

Και στη δέκατη ένατη σκηνή της δεύτερης πράξης, ο Ντον Τζιοβάννι, περήφανος και τσαμπουκάς προτιμά να συρθεί στο χαμό, παρά να αλλάξει τον τρόπο ζωής και τα πιστεύω του!

Δυστυχώς αυτή η ελευθεριάζουσα και ανατρεπτική διάσταση του έργου, δεν κατόρθωσε να βρει χώρο στην ταινία του Λόουζι τη δεκαετία του '80. Αυτή έρεπε προς το ηθικοπλαστικό politically correct, όχι η όπερα.

Πάντως όποιος επισκεφθεί την Πράγα, θα έχει μια ευκαιρία να την παρακολουθήσει σε αξιοπρεπές ανέβασμα (τουριστική ατραξιόν), στο ίδιο θέατρο που δόθηκε η πρεμιέρα της! :)

Τελειώνοντας, συγχαρητήρια για το άρθρο σου για τον Λιστ Κώστα. Εξαιρετικό, όπως επίσης και η κατάταξη στους πιανίστες.
 
10 July 2006
5,257
Θεσσαλονίκη
Στο διπλό άλμπουμ της Decca Liszt: Liebestraum - Favourite Piano Works (444 851-2) τον ακούει κανείς στο αποκορύφωμά του, ηχογραφήσεις που έκανε από το 1979 μέχρι το 1986. Ενα από τα καλύτερα Ρεσιτάλ Λίστ που κυκλοφορούν τα τελευταία χρόνια.

Απίστευτος ρομαντισμός!
Δεν ήθελα να τελειώσει το κομμάτι που άκουσα χθές στο Ράδιο 958 από τον Λουδοβίκα. Μακάρι να συγκρατούσα κασι τον τίτλο του. Πάντως είναι από αυτόν τον δίσκο. Αρχίζει το ψάξιμο :antlers:
 
17 June 2006
62,722
Χολαργός
Πάντως η Ιστορία τού Πιάνου χωρίζεται στήν περίοδο πρίν από τον Λίστ και μετά απ´αυτόν..
Επιθυμούσε νά ακούγεται τό πιάνο σάν Ορχήστρα.Ασχολήθηκε ιδιαίτερα μέ τό νά συνθέσει δομές ´μεγάλης κλίμακας´μέ αποκορύφωμα τήν μνημειώδη σονάτα σέ Σί ύφεση...
Ενα πενταπλό c.d. τής E.M.I classics μέ τον Aldo Ciccolini στό πιάνο αποτελεί μιά πολύ καλή επιλογή γιά τά Annees de pelerinage γιά ορισμένες παραφράσεις από όπερες αλλά και γιά τίς υπέροχες Harmonies poetiques et religieuses...
Ενας άλλος πολύ αγαπημενος μου δίσκος είναι οι μεταγραφές τών Schwanengesang τού Schubert,από τήν Harmonia Mundi,μέ τον Frederick Chiu στό πιάνο...Ρομαντισμός και πιανιστική τέχνη πρώτης τάξεως...