Re: ΟΛΟΙ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ 25/5/2011
Άμεση και αντιπροσωπευτική δημοκρατία
Ανασδημοσίευση από την Αυγή (13/12/2009)
Μια συζήτηση του Νίκου Πουλαντζά με τον Ανρί Βεμπέρ
Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Ν. Πουλαντζά, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νήσος και το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς» ο τόμος Νίκος Πουλαντζάς: Κείμενα. Μαρξισμός, δίκαιο, κράτος, σε μετάφραση του Τάσου Μπέτζελου. Ο επιμελητής του τόμου Τζέιμς Μάρτιν έχει συλλέξει κείμενα του Πουλαντζά που αναφέρονται σε θέματα μαρξισμού, φιλοσοφίας του δικαίου και θεωρίας του κράτους, τα περισσότερα από τα οποία δεν είχαν μεταφραστεί στα ελληνικά.
Με ιδιαίτερη χαρά προδημοσιεύουμε ένα από τα κείμενα αυτά, τμήμα της συνέντευξης, που αναφέρεται σε ζητήματα άμεσης και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, και είχε δώσει ο Νίκος Πουλαντζάς στον τροτσκιστή Ανρί Βεμπέρ, στο περιοδικό Critique Communiste (τχ. 16, Ιούνιος 1977), με τίτλο «Το κράτος και η μετάβαση στο σοσιαλισμό». Ο Πουλαντζάς συνομιλεί, και αντιπαρατίθεται, με τον Α. Βεμπέρ σε ζητήματα που αφορούν τη συνάρθρωση άμεσης και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, στη συγκυρία που ορίζει η «Ένωση της Αριστεράς» και η προοπτική εξουσίας της στη Γαλλία της εποχής.
Νίκος Πουλαντζάς: Πιστεύω ότι έχουμε μπροστά μας ένα ιστορικό στοίχημα. Αναφορικά με τη νέα στρατηγική που πρέπει να υιοθετηθεί στη συγκεκριμένη κατάσταση που υπάρχει στη Δύση, και για την οποία συμπεραίνω από τις αναλύσεις μου ότι δεν μπορεί να είναι μια κατάσταση δυαδικής εξουσίας, ο κίνδυνος που πράγματι υπάρχει (…) είναι ότι ένα μεγάλο μέρος των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους θα πολωθεί στα δεξιά και θα συντρίψει το λαϊκό κίνημα.
Πέραν αυτού, πιστεύω ότι δεν πρέπει πρωτίστως να ξεχνάμε ότι πρόκειται για μια μακροχρόνια διαδικασία. Όταν κάνουμε λόγο για μακροχρόνια διαδικασία, πρέπει να έχουμε υπόψη μας τις συνέπειές της. Μιλήσαμε για τη ρήξη. Αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι προφανές ότι θα υπάρξει μία μεγάλη ρήξη. Από την άλλη, είναι επίσης προφανές ότι όταν μιλάμε για μια σειρά ρήξεις κινδυνεύουμε να πέσουμε στη λογική του «βαθμιαίου». Αλλά ταυτοχρόνως, όταν μιλάμε για μακροχρόνια διαδικασία, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί παρά να σημαίνει μια σειρά ρήξεις, είτε τις ονομάζουμε διαδοχικές είτε όχι. Τι μπορεί να σημαίνει «μακροχρόνια διαδικασία» αν μιλούμε ταυτοχρόνως για τη ρήξη;
Ανρί Βεμπέρ: Μπορεί να σημαίνει, λόγου χάρη, αυτό που γίνεται σήμερα στην Ιταλία. Από το 1962, στην πραγματικότητα, και πολύ πιο καθαρά από το 1968, παρατηρείται μια σχετικά μακροχρόνια διαδικασία, που μετρά ήδη δέκα ή δεκαπέντε χρόνια ανόδου του λαϊκού κινήματος, διάβρωσης της αστικής ηγεμονίας, που έχει σαν αποτέλεσμα την ανάπτυξη μορφών άμεσης δημοκρατίας στη βάση, την κρίση του κρατικού μηχανισμού, και οδηγεί σε μια ολοένα οξύτερη κρίση, δηλαδή στην αναμέτρηση των δυνάμεων…
Ν. Πουλαντζάς: Στάσου όμως. Η διαδικασία είναι σχετικά διαφοροποιημένη, διότι είδαμε επίσης τι συμβαίνει στην Πορτογαλία. Σκέφτομαι λοιπόν ότι η πιθανότερη βάση συζήτησης για τη Γαλλία είναι το Κοινό Πρόγραμμα. Δηλαδή μια κατάκτηση της εξουσίας, ή μάλλον της κυβέρνησης, από την Αριστερά και ταυτοχρόνως μια ευρεία κινητοποίηση των λαϊκών μαζών. Διότι όπου δεν θα υπάρξει λαϊκή κινητοποίηση, θα έχουμε στην καλύτερη περίπτωση –για ευνόητους λόγους– μια νέα σοσιαλδημοκρατική εμπειρία. Ή αντιθέτως θα υπάρξει μια μαζική κινητοποίηση των λαϊκών τάξεων, που θα συμπέσει με την κατάκτηση της κυβέρνησης από την Αριστερά, γεγονός που προϋποθέτει επίσης μια σειρά σημαντικές αλλαγές στην κορυφή του κρατικού μηχανισμού. Αυτό σημαίνει ότι καθώς η Αριστερά θα κατακτήσει τα ανώτερα επίπεδα του κράτους, θα οδηγηθεί (θέλοντας και μη) να προωθήσει, εκ των άνω επίσης, έναν εκδημοκρατισμό του κράτους. Στην Ιταλία το ΚΚΙ βρίσκεται στη σφαίρα της εξουσίας και ταυτοχρόνως δεν διαθέτει ούτε το ελάχιστο των μέσων για την κινητοποίηση των μαζών ή για ορισμένες αλλαγές στη δομή των κρατικών μηχανισμών που θα διέθετε μια κυβέρνηση της Αριστεράς στη Γαλλία. Αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα.
Δεύτερο πρόβλημα. Ας έλθουμε στο ζήτημα του δυαδικού χαρακτήρα των εξουσιών και της ρήξης που θα πρέπει να συντρίψει τον κρατικό μηχανισμό. Διότι, στην πραγματικότητα, αυτό είναι το θέμα. Η συντριβή του κρατικού μηχανισμού σήμαινε κάτι σχετικά απλό για τον μπολσεβίκικο προσανατολισμό. Σήμαινε ότι οι θεσμοί της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, οι λεγόμενες τυπικές ελευθερίες κλπ., είναι θεσμοί που διαποτίζονται πλήρως, ως προς τη φύση τους, από την αστική τάξη (…). Επομένως η συντριβή του κράτους σήμαινε ότι πρέπει να κατεδαφιστεί όλο αυτό το θεσμικό σύνολο και να αντικατασταθεί από κάτι ολοκληρωτικά καινούριο, που θα ήταν μια νέα οργάνωση της άμεσης ή της λεγόμενης άμεσης δημοκρατίας, μέσω των Σοβιέτ που τελούν υπό την καθοδήγηση του πρωτοπόρου κόμματος κλπ.
Προκύπτει λοιπόν το επόμενο ζήτημα: πιστεύω ότι σήμερα η προοπτική συντριβής του κράτους εξακολουθεί να είναι έγκυρη ως προοπτική ριζικού μετασχηματισμού της δομής του κράτους. Αλλά για να είμαστε απολύτως σαφείς και να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, πιστεύω επίσης ότι δεν μπορούμε να μιλάμε με τον ίδιο τρόπο για συντριβή του κράτους, στο βαθμό που έχουμε όλοι πειστεί σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό (…) ότι ένας δημοκρατικός σοσιαλισμός πρέπει να διατηρήσει τις τυπικές και τις πολιτικές ελευθερίες, μετασχηματισμένες βέβαια, αλλά εντούτοις να τις διατηρήσει, με την έννοια που απαιτούσε η Ρόζα Λούξεμπουργκ από τον Λένιν. Και αυτό δεν πρέπει να το ξεχνούμε. Για να είμαστε ειλικρινείς, ο Λένιν δεν νοιαζόταν και πολύ για τις πολιτικές και τις τυπικές ελευθερίες. Και αυτό είναι κάτι που του καταλόγισε η Ρόζα Λούξεμπουργκ, η οποία ήταν ωστόσο μια επαναστάτρια που πολύ δύσκολα μπορεί να τη συνδέσει κανείς με τη σοσιαλδημοκρατία.
Είναι βέβαια εύκολο να λέει κανείς ότι πρέπει να διατηρηθούν οι πολιτικές και οι τυπικές ελευθερίες. Αλλά είναι προφανές, για μένα, ότι η διατήρηση αυτών των ελευθεριών σημαίνει επίσης –κι εδώ επανέρχομαι στη συζήτησή σου με τον Ζακ Ζιλιάρ στο τεύχος 8-9 της Critique communiste– ότι θα διατηρηθούν, αν και ριζικά μετασχηματισμένες, ορισμένες μορφές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.
Τι εννοούμε λέγοντας «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» σε σχέση με την άμεση δημοκρατία; Έχουμε ορισμένα κριτήρια: άμεση δημοκρατία σημαίνει, για παράδειγμα, υποχρεωτική εντολή, ανακλητότητα εκπροσώπων κλπ. Αν θέλουμε να διατηρήσουμε τις τυπικές και πολιτικές ελευθερίες, αυτό συνεπάγεται και τη διατήρηση ορισμένων θεσμών που τις ενσαρκώνουν και επίσης μια αντιπροσωπευτικότητα, δηλαδή κέντρα εξουσίας, συνελεύσεις, που δεν θα αποτελούν πιστό αντίγραφο του μοντέλου της άμεσης δημοκρατίας. Δηλαδή τοπικά κοινοβούλια εκλεγμένα με καθολική ψηφοφορία, άμεση και μυστική, που δεν θα λειτουργούν μόνο με την υποχρεωτική εντολή και την άμεση ανακλητότητα.
Α. Βεμπέρ: Ποιο πρόβλημα έχεις με την υποχρεωτική εντολή και την ανακλητότητα;
Ν. Πουλαντζάς: Ιστορικά, όλα τα πειράματα άμεσης δημοκρατίας στη βάση που δεν συνδυάστηκαν με τη διατήρηση, για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας απέτυχαν. Η ολοκληρωτική κατάργηση των θεσμών της λεγόμενης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας για μια μεταβατική περίοδο και η πίστη στην έλευση της άμεσης δημοκρατίας, χωρίς τους ειδικούς θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και τις πολιτικές ελευθερίες (τον πολυκομματισμό μεταξύ άλλων) — αυτό είναι κάτι που απʼ όσο γνωρίζω δεν λειτούργησε ποτέ. Η άμεση δημοκρατία, και μάλιστα αποκλειστικά η άμεση δημοκρατία με τη σοβιετική έννοια, συνοδεύθηκε πάντα και παντού από την κατάργηση του πολυκομματισμού και εν συνεχεία από την κατάργηση των πολιτικών ή τυπικών ελευθεριών. Ο ισχυρισμός λοιπόν ότι αυτό αφορά μόνο το σταλινισμό είναι ένα μάλλον βιαστικό συμπέρασμα.
Α. Βεμπέρ: Ναι, αλλά ο ισχυρισμός ότι όλο αυτό συνδέεται κατʼ ουσίαν με τη μορφή της άμεσης δημοκρατίας είναι ένα ακόμα πιο βιαστικό συμπέρασμα, διότι στην πραγματικότητα υπήρχε ένα διεθνές και εθνικό πλαίσιο που καθιστούσε δυσεπίτευκτη οποιαδήποτε μορφή δημοκρατίας στο πλαίσιο μιας απομονωμένης επανάστασης. Θεωρώ ότι το να χρησιμοποιείται ως απόδειξη η αποτυχία των Σοβιέτ στη Ρωσία της δεκαετίας του 1920 δεν είναι πειστικό επιχείρημα.
Ν. Πουλαντζάς: Με συγχωρείς αλλά δεν είναι μόνο η Ρωσία, το ίδιο επαναλήφθηκε και στην Κίνα…
Α. Βεμπέρ: Ένας λόγος παραπάνω…
Ν. Πουλαντζάς: Το ίδιο έγινε στην Κούβα, για να μη μιλήσουμε για την Καμπότζη. Όπως κι αν είναι, δεν μπορεί να τα αρνηθεί κανείς αυτά. Από την πλευρά μου, θέλω πολύ να ενοχοποιήσω το σταλινισμό ή τις αντικειμενικές συνθήκες, αλλά αυτή η κατάσταση επαναλαμβάνεται πλέον όλο και περισσότερο, σε πολύ διαφορετικές εθνικές και διεθνείς συνθήκες.
Για να επανέλθουμε στη ρωσική επανάσταση, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι για τον Λένιν η κατάργηση των άλλων κομμάτων ήταν συνυφασμένη με τον εμφύλιο πόλεμο. Έτσι ακριβώς συνέβησαν τα πράγματα συγκεκριμένα. Από την άλλη, αναρωτιέμαι ωστόσο μήπως ήδη στην αντίληψη ή σε ορισμένα κείμενα του Λένιν δεν υπήρχε δυνάμει η εξάλειψη κάθε πολυκομματισμού. Αναρωτιέμαι σε ποιο βαθμό η παραδοχή ότι η αλήθεια του προλεταριάτου –η ταξική πολιτική του συνείδηση– προέρχεται από το εξωτερικό του εργατικού κινήματος, από τη θεωρία που κομίζουν οι διανοούμενοι, σε συνδυασμό με μια ορισμένη αντίληψη για την άμεση δημοκρατία, δεν οδηγεί ευθέως στην εξάλειψη κάθε δημοκρατίας, με βάση το γνωστό σε όλους μας σενάριο. Στην αρχή λέμε δημοκρατία μόνο για τα προλεταριακά κόμματα ή, όπως είχε αρχίσει να λέει ο Λένιν, για τα αριστερά κόμματα, αλλά τελικά τι είναι ένα προλεταριακό κόμμα; (…). Γνωρίζω πολύ καλά ότι η λενινιστική θεωρία της οργάνωσης δεν περιορίζεται στο Τι να κάνουμε, αλλά δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι η άποψη περί του ενός και μοναδικού κόμματος εμπεριέχεται ήδη δυνάμει στις αντιλήψεις τού Τι να κάνουμε, που παραμένουν ωστόσο ο βασικός σκελετός της λενινιστικής θεωρίας… (…).
Αλλά τελικώς, αφήνοντας στην άκρη όλη την ιστορική διαμάχη, λέω σήμερα: πιστεύουμε ειλικρινά ότι για μια μακροχρόνια περίοδο, για την περίοδο μετάβασης στο σοσιαλισμό, μπορεί να γίνει λόγος για πολιτικές ελευθερίες, για τυπικές ελευθερίες, αν δεν υπάρχουν επίσης οι θεσμοί που θα μπορούν να υλοποιήσουν και να εγγυηθούν αυτόν τον πολυκομματισμό και αυτές τις ελευθερίες; Πιστεύεις πραγματικά ότι αυτές οι ελευθερίες θα διατηρηθούν, απλώς και μόνο λόγω της δυναμικής τους, στο πλαίσιο μιας σοβιετικής δημοκρατίας στη βάση (…) αν δεν υπάρχουν θεσμοί για να τις εγγυηθούν και κυρίως για να εγγυηθούν τους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;
Τέλος, είναι γνωστό ότι ο Μπόμπιο έθεσε το ζήτημα στο διάλογο του ιταλικού μαρξισμού. Είναι προφανές ότι δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε με όλες τις σοσιαλδημοκρατικές κοινοτοπίες του Μπόμπιο, αλλά είναι γεγονός ότι παρουσίασε ανάγλυφα μια διαπίστωση: «Αν θέλουμε να διατηρήσουμε τις ελευθερίες, τον πλουραλισμό της έκφρασης κλπ., αυτό που εγώ γνωρίζω είναι ότι καθʼ όλη τη διάρκεια της ιστορίας αυτές οι ελευθερίες συνδυάζονταν με μια μορφή κοινοβουλίου». Εξέφρασε βέβαια αυτή τη διαπίστωση με σοσιαλδημοκρατικό τρόπο. Αναρωτιέμαι εντούτοις μήπως υπάρχει σε αυτήν ένας πυρήνας αλήθειας, μήπως δηλαδή η διατήρηση των τυπικών πολιτικών ελευθεριών απαιτεί τη διατήρηση των θεσμικών μορφών εξουσίας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Αφού θα έχουν προφανώς μετασχηματιστεί: δεν πρόκειται να διατηρηθεί το αστικό κοινοβούλιο ως έχει κλπ. Επιπλέον, στη Γαλλία, από το 1968, είχαμε μια εμπειρία άμεσης δημοκρατίας. Είναι ολίγον υπερβολικά εύκολο να την αναφέρω σαν παράδειγμα, αλλά είδαμε κάπως με ποιον τρόπο λειτουργεί!
Α. Βεμπέρ: Εννοείς το πανεπιστήμιο;
Ν. Πουλαντζάς: Ναι βέβαια, σκέφτομαι ουσιαστικά το πανεπιστήμιο, αλλά το έχουμε δει και αλλού. Διότι όταν αναφέρομαι στην αναγκαιότητα των τυπικών και πολιτικών ελευθεριών, να με συγχωρείς, αλλά δεν έχω στο νου μου μόνο την άκρα Αριστερά, όπως θεώρησαν μερικοί διαβάζοντας το άρθρο μου στη Monde· σκέφτομαι επίσης το ΚΚΓ και τη CGT, για να μην πούμε τίποτα για την ηγεσία του Σοσιαλιστικού Κόμματος.
Σκέψου λοιπόν για τι πράγμα μιλάμε: μορφές άμεσης δημοκρατίας στη βάση, συνοικιακές επιτροπές κλπ., που θα ελέγχονται πλήρως από την επίσημη Αριστερά, χωρίς να υπάρχει θεσμική εγγύηση των τυπικών ελευθεριών. Θαυμάσια! Ακόμα και οι τυπικές και πολιτικές ελευθερίες για την άκρα Αριστερά δεν θα είναι εγγυημένες, αν δεν διατηρηθούν μορφές αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας… Το ξέρεις άλλωστε, δεν ισχυρίζομαι ότι έχω παγιωμένες απαντήσεις. Υπάρχει ένα πρόβλημα που παραδοσιακά συνοψίζεται με τη διατύπωση «συντριβή του κράτους», αλλά έχουμε όλοι συνειδητοποιήσει ότι χρειάζεται η διατήρηση των πολιτικών ελευθεριών και του πλουραλισμού, δηλαδή μια ορισμένη διατήρηση των θεσμών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Δεν θα διστάσω εξάλλου να πω ότι στο βαθμό ακριβώς που αναφερόμαστε σε αυτή τη διατήρηση και όχι στην απλή κατάργηση των λεγόμενων τυπικών ελευθεριών, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε το πρόβλημα με τον όρο «συντριβή», αλλά κάνοντας λόγο για ριζικό «μετασχηματισμό» του κράτους. Εσείς πιστεύετε στον πλουραλισμό;
Α. Βεμπέρ: Και βέβαια πιστεύουμε και τον εφαρμόζουμε.
Ν. Πουλαντζάς: Αλλά ο πλουραλισμός περιλαμβάνει και τους αντιπάλους;
Α. Βεμπέρ: Ασφαλώς. Ακόμα και τα αστικά κόμματα, το έχουμε γράψει.
Ν. Πουλαντζάς: Ακριβώς, ακόμα και τα αστικά κόμματα. Και για να μην είμαστε υπερβολικά αφελείς, πρέπει να προσθέσουμε κάτι ακόμα, ότι δηλαδή φοβούμαστε και για τον εαυτό μας…
Α. Βεμπέρ: Ακριβώς.
Ν. Πουλαντζάς: Εύκολο είναι να το λέμε, αλλά εγώ ρωτώ ποιες θα είναι οι θεσμικές μορφές εγγύησης, οι οποίες είναι πάντα δευτερεύουσες αλλά έχουν τη σημασία τους. Σε τι μορφές θεσμών θα ενταχθούν, από ποιες μορφές υλικών θεσμών θα υποστηρίζονται και θα κατοχυρώνονται αυτός ο πλουραλισμός και αυτές οι ελευθερίες; Αν έχουμε στο νου μας μόνο μορφές άμεσης δημοκρατίας στη βάση, δηλαδή δομές που θα κυριαρχούνται μαζικά από τα παραδοσιακά αριστερά κόμματα, τότε δεν αισθάνομαι καθόλου ήσυχος (…). Αν δεν ζούμε σε μια πραγματικά επαναστατική κατάσταση όπου όλοι αισθάνονται μαζικά συνυπεύθυνοι, βρίσκονται διαρκώς στους δρόμους κλπ., πράγματα που δεν συμβαίνουν κάθε μέρα, ε λοιπόν, δεν ξέρω αν κάτι τέτοιο είναι αρκετό για να εγγυηθεί τη διατήρηση των ελευθεριών…
Δεν θα ήθελα να βρεθώ πάλι, όπως τόσες φορές συνέβη κατά τη διάρκεια της πολιτικής ζωής μου, σε γενικές συνελεύσεις άμεσης δημοκρατίας που, μετά την παρέλευση ενός χρονικού διαστήματος, ψηφίζουν υπάκουα με ανάταση χειρός την αφαίρεση του λόγου από τον Χ, τον Ψ ή τον Ζ…
Α. Βεμπέρ: Έχεις όμως μια εικόνα της εργατικής δημοκρατίας που μου φαίνεται πολύ μονόπλευρη. Η δημοκρατία δύσκολα εφαρμόζεται εν γένει, και όσο περισσότερο δημοκρατική είναι, τόσο πιο δύσκολη γίνεται στην εφαρμογή της. Το καθεστώς που εφαρμόζεται πιο εύκολα είναι ο πεφωτισμένος δεσποτισμός, αλλά τότε δεν μπορούμε να είμαστε ποτέ σίγουροι για τη διορατικότητα του δεσπότη…
Λοιπόν, σε σχέση με αυτό το ζήτημα θεωρώ, κατά πρώτον, ότι η αντίθεση ανάμεσα στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, με την έννοια της εξουσιοδότησης, και τη δημοκρατία βάσης είναι ήδη παραπλανητική, γιατί δεν υπάρχει δημοκρατία βάσης: υπάρχει πάντα εξουσιοδότηση. Υπάρχει ένα σύστημα που επιδιώκει να λύσει ένα βασικό πρόβλημα, το οποίο είναι να ριζώσει εκ νέου η πολιτική στις πραγματικές συλλογικότητες.
Ν. Πουλαντζάς: Ανρί, συγγνώμη που σε διακόπτω, αλλά πιστεύω ότι υπάρχει ένα πρόβλημα που δεν μπορούμε να το αποφύγουμε με κόλπα. Δες αυτό το τεύχος 8-9 της Critique Communiste (που είναι άλλωστε εξαιρετικό). Από τη μία πλευρά υπάρχει η πρόταση του Μαντέλ, ο οποίος υποστηρίζει σαφώς το σοβιετικό σύστημα, αναθεωρημένο και βελτιωμένο. Μετά υπάρχει το ερώτημα που θέτει ο Ζιλιάρ: πρέπει να υπάρχει μια τοπική συνέλευση που να βασίζεται στην καθολική ψηφοφορία, με περιοδικότητα εκλογής και χωρίς υποχρεωτική εντολή; Ναι ασφαλώς, απαντά ο Ζιλιάρ… Για τον Μαντέλ όμως δεν υπάρχει τέτοια αναγκαιότητα. Ο Ζιλιάρ θέτει το ερώτημα και εγώ τείνω να σκεφτώ, όπως εκείνος, ότι μια τοπική συνέλευση, με τη μορφή ενός κοινοβουλίου, ριζικά μετασχηματισμένου ασφαλώς, είναι κάτι αναγκαίο.
Δεν ήταν όμως αυτή η γνώμη του Λένιν, διότι ο Λένιν είχε να κάνει με τη Συντακτική Συνέλευση, επίτρεψέ μου να σου θυμίσω! Τότε λοιπόν η Συντακτική Συνέλευση εκλέχτηκε, μετά διαλύθηκε και έτσι δεν λειτούργησε ποτέ. Η ατυχία ήταν ότι πλειοψήφησαν οι εσέροι, με όλους τους κινδύνους που κάτι τέτοιο συνεπαγόταν. Για τον Λένιν λοιπόν η λύση ήταν απλή.
